است و الّا چگونه چشم و دانش و بينش نفس مىگردد . مرحوم آخوند در اسفار فرمايد : الصورة المعقولة من الشيء المجرّدة عن المادّة سواء كان تجرّدها بتجريد مجرد إيّاها عن المادّة أم بحسب الفطرة ، فهي معقولة بالفعل سواء عقلها عاقل من خارج أم لا . « 1 » قوله ( قدّس سرّه ) : « علم كه صورت عقليه و معقول بالذات است هم معقول است و هم چشم عقلى نفس است و هم حيثيت نوريه ادراك است » علم را به حيثيت نوريه ادراك ، تعبير فرموده است ؛ چه در جاى خود محقّق است كه « العلم هو كلّ وجود صورى مجرّد عن المادّة » « 2 » و به تعبير متأله سبزوارى : « العلم وجود نورى محيط مبسوط بسيط » « 3 » و چون علم وجود صورت و حقيقت عارى از ماده است لا جرم وجود نورى محيط مبسوط بسيط است ، پس علم مطلقا گوهرى نورى قائم به ذات خود است . آن طبايع خارجى كه پابند ماده‌اند ، ماده حجاب آنهاست و چون حجاب از آنها گرفته شود صورت مجرّده نورى معقول قائم به ذات خود خواهند بود كه عقل و عاقل و معقول خواهند بود . و به بيان شريف معلّم ثانى فارابى در مدينه فاضله : المانع للصورة من أن تكون عقلا و أن تعقل بالفعل هو المادة التي فيها يوجد الشيء فمتى كان الشيء في وجوده غير محتاج إلى مادّة كان ذلك الشيء بجوهره عقلا بالفعل . « 4 » و صورى كه عارى از ماده‌اند يا صور علميه نوريه قائم به نفسند به نحو قيام فعل به فاعلش كه از شئون نفس و عين گوهر او گرديده‌اند . و يا جواهر قائم به ذات خودند چون عقل بسيط . پس هر صورت عارى از ماده علم است ، و علم عقل و عاقل و معقول است چنان كه علم و عالم و معلوم است . لذا در تعريف علم فرموده‌اند : « علم عبارت از وجود مجرد از ماده است » . و در تعريف ديگر : « علم

--> ( 1 ) - اسفار ، ج 1 ، ص 278 ، مرحله دهم ، طرف اول ، فصل هفتم . ( 2 ) - اسفار ، ج 1 ، ص 286 . ( 3 ) - تعليقهء اسفار ، ج 1 ، ص 291 . ( 4 ) - مدينهء فاضله ، ص 9 ، چاپ مصر .